Буриад блог

Алтаргана-2010 наадмын зорилго, зорилт

Наадмын гол зорилго бол Монгол үндэстний нэг буриад угсаатны үндэсний өв  уламжлал, соёл, спортын төрлүүдийг сэргээн хадгалах, хөгжүүлэхэд бүх талаар дэмжлэг үзүүлэх, урлаг, уран зохиол, кино, спорт, эдийн засгийн хөгжилд гаргасан амжилтуудын шилдэгийг үзүүлэн харуулах, ардын дипломатыг хөгжүүлж, Монгол Улсыг сурталчлах, Монголд элэгтэй улс орон, байгууллага, хувь хүмүүсийн бүлэглэлийг бий болгох, улс түмний найрамдлыг бэхжүүлэхэд оршино.

 Дэлгэрэнгүй»

Зохиолч: Буриад судлаач Д.Дамдинжавын бүтээл  "Буриад Монголчууд" ном худалдаанд гарлаа Хүннүгийн үеэс өнөөдрийг хүртэлх 3-н улсын Буриад Монолчуудын түүх багтсан 300 хуудастай. та сонорхож байвал холбоо барих утас 91011066  жич :Үнэ 10000  Дэлгэрэнгүй»

Мэдэгма Доржиева Дэлгэрэнгүй»

Дуучин Наранцэцэг Дэлгэрэнгүй»

Монголоо гурав хувааж, элгэнээсээ эмтлүүлэн Хятадад эзэмшүүлж, ар нуруунаасаа холгуулан Оросод уусгачихаад юу ч болоогүй юм шиг амгалан дүр эсгэж суух нь шархыг аниулах биш харин ч сэдрээх болов. Дэлгэрэнгүй»

Буриад эмэгтэй дээлийн үүсэл гарлын тухай ахмадын аман сурвалжаас мөшгөн үзвэл сонин домогтой юм. Нэгэн эмгэн өвгөн хоёр охиноо гэрлүүлэхдээ маш сайхан дээл хувцас зэхэж өгөхөөр ярилцжээ. Иймд эмэгтэйчүүдийгээ айлд бэр болгох ёс заншил тогтоовол ямар байх бол гэж эмгэн бодож сууснаа, ямар ёслол гүйцэтгэх вэ? гэж өвгөнөөсөө лавлаж асуухад өвгөн: Эрчүүдийг харь айлд хүргэн болгоход нум саадгийг гэр орноос нь агсаж ёс төгөлдөр тэмдэглэхийн нэгэн адил эмэгтэйчүүдийг айлын бэр болгоход хийх ёслол бүр ч онцгой байх учиртай. Дэлгэрэнгүй»

“Завханы” хэмээн нэрийддэг гавъяат жүжигчин С.Батсүхийн дуулсан “Хорь буриадын нутаг” дууны шүлгийг зохиосон яруу найрагч Г.Сонинбаяртай уулзаж, дуу төрсөн түүхийг нь сонирхлоо.

Тэрбээр оюутан байхдаа цагаан сарынхаа амралтаар Хэнтий аймгийн Дадал сумандаа очжээ. 1999 оны хаврын эхэн сарын цас орсон өглөө хөдөөгийн буйдхан сумын төвийн ойролцоох ногоон нарсан ойн чөлөөнд сэвсгэр цагаан манан сууж, моддын мөчир нойтон цасаа дааж ядан чад падхийн хугарч байсан энэ үе хэн хүний сэтгэлд хөнгөн гуниг төрүүлэхээр байжээ.

 Дэлгэрэнгүй»

"Алтаргана" дөрөвдүгээр наадам Улз голын хөвөөнд Дашбалбар суманд болж, дуучин Ж.Чингэс, ардын багш Б.Цэрэндорж болон сумынхны зүтгэлээр өрнөсөн билээ. Наадамд Баян-Уул, Баяндун, Цагаан-Овоо, Биндэр, Батширээт, Дадал, Баян-Адарга, Өндөрхаан, Чойбалсан, Багануур, Улаанбаатараас буриадууд оролцож, ая дуу, авхаалж самбаагаа сорьсон байдаг. Агын тойргийн алдартнууд К.Базарсадаев, Ц.Жимбиев тэргүүтэй "Амар сайн" ансамбль оролцсон. Дэлгэрэнгүй»

Монголоо гурав хувааж, элгэнээсээ эмтлүүлэн Хятадад эзэмшүүлж, ар нуруунаасаа холгуулан Оросод уусгачихаад юу ч болоогүй юм шиг амгалан дүр эсгэж суух нь шархыг аниулах биш харин ч сэдрээх болов.

Сэтгүүлч Ж.Гангаагийн бичсэн “Харь буриадын нутаг дүүрэн цагаан гунигтай” гэсэн аян замын тэмдэглэлийг уншсаны дараа ёстой л дүүрэн цагаан гуниг хавсан өдрүүдийг барлаа. Сэтгэл гунигийн манангаа даахгүй үе үехэн нулимс шивэрчих гээд бодолдоо ээрэгдэж өнжив. Болдоггүй ээ, бичмээр санагдаад.

 Дэлгэрэнгүй»

Буриад болон монголчууд нь єнє эртнээс харилцаатай угсаа гарал нэгтэй ахан дvvс билээ. Энэ хэсэгт буриад ба монголчуудын харилцааны хооронд гарч байсан vйл аывдлын тоймоос єгvvлье. Тухайн цаг vеийн улс тєрийн байдлаас болж хил орчмын бурайд-монголчууд шилжин нvvдэл хийх явдал их байжээ. Тvхайлбал манжийн дарлалаас зугтан орост нvvн одсон монголчуудыг халх нутагт нь буцаахыг тушааж байсан боловч олонхи нь тэр тушаалыг дагасангvЙ єрєсын харьяат болцгоожээ. Учир нь Байгалийн ємнєх орос, буриад нар тэднийг найртайгаар угтан авч бэлчээр нутаг олгосон ба тэд ч тэнд идээшлийг олсон бололтой. Тэгээд барга, халх, синьцзян, ховдын хязгаараас Байгалийн ємнvvр, ємнєт Сибирт монголчууд удаа дараа нvvн очицгоожээ. Орост нvvгсдийн нэг нь жишээлбэл халхын Андагай ноён харьяат 1000 єрхийг дагуулан Орост очжээ. Тvvний хvv Амар оросын хэлмэрч болж, 1727 онд Оросын элчин хийж, Буурын гэрээ байгуулахад байлцжээ.  Дэлгэрэнгүй»

1917 онд хаант засгийг тvлхэн унагаахаас ємнє Сибирийн хязгаарын нутаг дэвсгэрт биеэ даасан большевик байгууллага нэг ч байсангvЙ. 1917 оны 3 дугаар сард Дээд-Yдэд тийм байгууллага анх байгуулагдаж, хавар гэхэд 200 гишvvнтэй болсон байв. Мєн vйлдвэр худалдааны газруудад vйлдвэрчний байгvvллага бий болжээ. Тройцкосавскд vйлдвэрчний 6 байгууллага vvсээд байлаа. 1917 оны хавар Буриадад тариачны хєдєлгєєн гарчээ. Мєн оны эхний хагаст ажилчин тариачны холбоо бvрэлдсэн байна. Дэлгэрэнгүй»

XVII зууны vед Монголын нэгдмэл байдал алдагдаж Монгол орны Манжийн тvрэмгийлэлд автагдах vеэр Хаант Орос хил хязгаараа тэлж Сибирийг эзэмшиж эхэлжээ. Буриад овгуудын оршин сууж байгаа энэ нутагт оросууд нэвтрэн ирэхэд Монгол ноёд болон орос атамануудын хооронд буриадын нутгийн тєлєє єрсєлдєєн єєрийн эрхгvй гарч байжээ. Эдний хоорондын зєрчил нь зарим vед зэвсэгт тэмцлийн хэлбэрт шилжин орж байв. 1643 онд Курбат Иванєв гэгч Байгал нуурын Ольхон ольтрогийг байлдахаар явжээ.  Дэлгэрэнгүй»

Буриад Монголчуудын гарал vvсэл язгуурын тухай єєрсдийн нь тvvхэн баримт, сурвалж бичиг, угийн бичгvvд нь гол тєлєв XIX, XX зуунд бичигдсэн байна. Энд юуны ємнє буриадын єєрсдийн бичсэн тvvхийн баримтаас vзье.  Дэлгэрэнгүй»

Базар Барадин Буряад монголой уг гарбалай домог Эртын сагай энхэдэ, урдын сагай уринда, Ундэр тэнгэриин бурхэггуй, сэлмэг hайхан байхада, Улэн дайдын эзэгуй, ужам сулее байхада, Амитан зоной олошороодуй, хомор усеехэн байхада, Ан гурееhэнэй усеереегуй, элбэг олон байхада, Энэ байгша буряад аймагай убгэ эсэгэ болохо заяата Содо бэе hайхан шарайта, hонор оюун hурхэй зоригто Эрхим хубуун турэжэ, эрэ болон эгдэйбэ, Хуйхэр хубуун турэжэ, хун болон хурдэйбэ. Бахадаха зоригто Барга-Баатар гэжэ нэрлуулбэ. Улгэн дэлхэйн уужамые бэдэржэ, уhан далайн гунзэгыень хаража, Гараха наранай зугhее гансааран гаража, Байгал мурэнэй худеедэ байра hунган ерэбэ. Дэлгэрэнгүй»

Мэргэн гэжэ угэ (эпитет) бури уни урьдан бэшэгдэhэн домогууд соо дурдагдадаг. Хоридойн Мэргэн гэhэн нэмэлтэ Угэ (эпитет) ехэнх домогууд соо дурдагдадаггуй байгаа. М.Н.Хангаловай бэшэhэн домог ( соо Хореодой Мэргэн гээд хэлэгдэнэ. Эгээн туруун "мэргэн" гэжэ угэ "мэргээр харбадаг" угышье hаа юрэ "ангуушан" гэhэн тайлбаритай байжа болоо. hуулдээ буряад зоной саашанхи ажабайдалай хугжэлтын ургэгдэхэдэ, "мэргэн гэжэ угэ ондоо тайлбаритай болоhон гэжэ хэлэхэдэ болохо. "Мэргэн" гэжэ шэнэ уургэтэй боложо угай ахалагшые гу, али сэрэгэй ударидагшые нэрлэhэн хундын нэрэ зэргэ болоно. Бури урданай, М.Н.Хангаловай болон бусадай бэшэhэн домогууд соо Хоридой ангууша. Харин 50-60 онуудта бэшэгдэhэн домогууд соо гансал нэрэнь нэрлэгдээд, Хоридойн тэнгэрийн дангинын хун шубуун хубсаhа абаhан тухайнь hамга абаhан, ухибуутэй болоhон тухайн хэлэгдэнэ. Мунее уеын домогууд Хоридойн арбан нэгэн хубуудэйнь, хун дангинаhаа турэhэн, хайшан гэжэ тэдэ хубуудынь хориин арбан нэгэн угай гарбал болооб гэИэн зуйлнуудтэ ехэ анхаарал хандуулна. Иигэжэ урданаинь зуйл, гурбан ангууша аха дуунэр тухай опголон хэлэгдэнэгуй, мартагдаа. Энээнhээл бури урданай домогууд соо заабал эхилэдэг байhан.  Дэлгэрэнгүй»